May 032014
 

Kigo Mevsim Sözcükleri Bahar Listesi

Klasik haikuda kigo (mevsim sözcüğü) kullanmak bir gelenektir. Bu amaçla hazırlanmış kigo listeleri vardır. Ancak haiku Japonya sınırlarını aşıp, uluslararası bir niteliğe büründüğünde, kigo listelerinin de dile ve yöreye göre yeniden düzenlenmeleri gerekti. İnternet üzerinde çeşitli ülke dillerine göre düzenlenmiş çeşitli kigo listeleri bulabilirsiniz.

Ne yazık ki Türkiye coğrafyası için düzenlenmiş kapsamlı bir kigo listesi mevcut değil. Ya da ben ulaşamadım. Bu nedenle, ingilizce olarak hazırlanmış bir listeyi temel alarak türkçe için bir kigo listesi oluşturmaya başladım. Bu liste, sürekli yeniden düzenlemeye açık bir liste olacak. Öneri ve eleştirilerinizi bana ulaştırabilirsiniz. Ben de fırsat buldukça bu listeleri elimden geldiği kadar genişletmeye, zenginleştirmeye çalışacağım.

Listemizin ilk bölümünde BAHAR var. Son günlerine yaklaşıyoruz olsak ta, şu anda zaten baharı yaşıyoruz. Bu nedenle bahara ilişkin türkçe kigo sözcüklerini bulmamız daha kolay olacaktır. Yeter ki bir el atalım!

Bahar

Mevsim: Bahar ayları: Şubat sonu, Mart, Nisan, Mayıs başı, Mayıs; bahar başlangıcı, erken bahar, ilkbahar, geç gelen bahar, baharın sonu, uzayan günler, uzun gün, baharın ortası, bahar düşü, bahar sabahı, bahar akşamı, bahar hüznü, huzur, sükunet, ilkbahar ekinoksu, cemre.

Gökyüzü ve meteorolojik olaylar: hafif esinti, parlak, buğu, çiy, sis, kırağı, don, ilkbahar fırtınası, Mart rüzgarı, Nisan yağmuru, eriyen kar, bahar esintisi, bahar meltemi, bahar bulutu, bahar ayı, bahar yağmuru, 40 ikindiler, gök kuşağı, baharın ışıkları, bahar karı, çamur, ılık.

Manzara: taşan nehir, taşan dere, taşan pınar, çağlayan nehir, çağlayan dere, çağlayan pınar, coşkun sular, sel, çamurlu tarlalar, çamurlu yol, yeşil tarlalar, yeşil tepeler, yeşil dağlar, taşkın.

Gündelik işler: balon, baca temizliği, uçurtma, deniz kabuğu, aşı, aşılama, bitki ekme, tohum ekme, tarla sürme, toprak belleme, sabun köpüğü, bahar temizliği, salıncak, yel değirmeni, Bir Nisan, Anneler günü, Sevgililer günü.

Hayvanlar: deniz kamışı, arı, hayvan yavruları (kuş yavruları, kuş palazları, buzağı, dana, sıpa, tay, yavru kedi, yavru köpek, enik, yavru geyik, karaca yavrusu, kuzu, oğlak, vb.), kelebek, çalı kuşu, mart kedileri, turna, uçan sincap, kurbağa, at sineği, kertenkele, sülün, bülbül, salyangoz, kuyruk sallayan, leylek, kırlangıç, iribaş, tetar, sinekkuşu, arı kuşu, bülbül, yabani kuşların dönüşü (yaban kazları, vb.)

Bitkiler: anemon, enginar, açelya, eğreltiotu, böğürtlen, kamelya, kiraz çiçekleri, kiraz ağacı, çiğdem, karahindiba, defne, çalı veya ağaç tomurcukları veya filizleri (badem, elma, kayısı, akçaağaç, meşe, armut, şeftali, çam, morsalkım, vb.), beniunutma, ot sürgünleri, alıç, sümbül, leylak, hardal, hercai menekşe, maydonoz, erik çiçekleri, erik ağacı, çuhaçiçeği, deniz yosunu, bezelye, lale, menekşe, söğüt, söğüt çiçeği, söğüt dalı, ortanca.

Önerilerinizi bekliyorum.

Ahmet Aksoy

 

May 022014
 

Haiku, Senryu, Jisei ve Tanka

Haiku, genellikle üç dize ve 17 heceden oluşan bir Japon şiir biçimidir. Dizeler sırasıyla 5, 7 ve 5 heceden oluşmaktadır.

Haikularda çoğunlukla bir kigo (mevsim sözcüğü) ve bir kireji (kesme sözcüğü) bulunur. Bununla birlikte kigo veya kireji içermeyen haikular da vardır.

Orijinal Japonca haikular düşey bir satır halinde ve 17 hece yazılırlar. Ancak tercüme edilen veya başka dillerde yazılan haikularda 17 hecenin üç ayrı dizeye dağıtılması genel kabul görmüş bir yaklaşımdır.

Haikular genellikle doğayı konu alırlar.

Matsuo Başo’nun meşhur “kurbağa haikusu” şöyle:

Furu ike ya
kawazu tobikomu
mizu no oto
(Matsuo Basho, 1681)

an old pond:
a frog jumps in —
the sound of water
(Hiroaki Sato, 1982)

eski havuz ya
kurbağa atlayıverir —
suyun sesine
(Oruç Aruoba,1997)

 

Senryu nedir?

Senryu, yapı itibariyle haiku ile aynı özellikleri taşır. O da 3 dizeye 5+7+5 olarak dağılan toplam 17 hece içerir. Ancak senryularda kigo ve kireji bulunmaz. Ayrıca haikular doğa olayları ile ilgilenmeyi tercih ederken, senryular insan ilişkilerini ele alır ve genellikle hiciv, alay ve mizah ögeleriyle yüklüdür. Senryu alaycılığı ön plana çıkarırken, haikunun dili ona kıyasla çok daha ciddi kalır.

Senryular kaba, alaycı, hatta kimi zaman küfürbaz bir dil kullanmakla tanınır. Oysa bu şiirler insanlar arasındaki her tür yalın ilişkiyi dile getirir. Kimi zaman bu ilişkileri ağır bir şekilde hicvetseler de, ciddiyetin ağır bastığı pek çok senryu örneği bulmak mümkündür.

Eğer 5+7+5 heceden oluşmuş ve üç dizelik bir şiir konu olarak insanları hicveden, komik bir içeriğe sahipse onun bir senryu olduğunu söyleyebiliriz. Eğer doğayla ilgili ögeler ağır basıyor ve daha ciddi bir dil kullanılıyorsa o şiiri haiku olarak tanımlamak daha doğru olur.

Laughing loudly
To forget
My loneliness.

Yüksek sesle gülerim
unutmak için
yalnızlığımı.
(Tominshi)

nothing to hide
the eyes of a child
on chemotherapy

hiçbir şey gizlemiyor
bir çocuğun gözleri
kemoterapide
(Anonim)

hair clumps fill the sink
in my mirror a face
from Auschwitz

saç yığınları lavaboyu tıkar
aynamda bir yüz
Auschwitz’ten
(Anita Virgil)

Jisei Nedir?

Jisei, doğayı değil ölümü konu alır. Yapısal olarak haiku ve senryu ile aynıdır.

Aşağıdaki jisei, 10 Kasım 1759 tarihinde ölen şair Wakyu tarafından yazılmıştır:

Tsui ni yuku
yuki fumiwakete
fude no michi

Heading to the end
trading through heavy snow
way of the brush

Sona doğru giderken
iz açar gibi yoğun karda
süpürge misali

Tanka Nedir?

Tankalar 3 yerine 5 dizeden oluşurlar. İlk üç dize haiku ve senryu gibi 5+7+5 heceye sahiptir ve “üst cümlecik” olarak isimlendirilir. Bu üç dize, yedişer hecelik 2 dizeyle tamamlanır. Bu ikili dizeye “alt cümlecik” adı verilir.

Tankalarda metaforlardan, benzeşimlerden ve kişiselleştirilmelerden (personification) de yararlanılır. Uyak kullanılmaz. Bu dizelerde doğa, mevsimler ve aşk gibi güçlü duygular işlenir.

Aşağıdaki tanka örneği büyük Japon tanka şairi Akiko Yosano’ya aittir:

after my bath
I dress myself smiling
in the long mirror

a portrait of yesterday
one cannot deny
(Akiko Yosano)

banyomdan sonra
giyinirim gülümseyerek
uzun aynada

dünün bir portresi
kimse yadsıyamaz

 Ahmet Aksoy

Not: Yukarıdaki yazıda yer alan senryu, jisei ve tanka örneklerindeki ingilizceden türkçeye tercümeler bana aittir. Eserlerin bilinen sahipleri de ayrıca şiirlerin yanında belirtilmiştir.

Kaynakça:
http://simplyhaiku.com/SHv4n3/senryu/senryu.html
http://haikubydavid.wordpress.com/2013/04/30/death-poems-jisei/
web.mst.edu/~gdoty/poems/…/tanka-def.html‎
http://www.edu.pe.ca/stjean/playing%20with%20poetry/Hennessey/how_to_write_a_tanka_poem.htm
http://www.wikihow.com/Write-a-Tanka-Poem

 

Nis 302014
 

Haiku Kurallarındaki Karmaşa ve Düzen

“Kuralları öğren; sonra onları unut. – Basho”

Jane Reichhold, haiku ile yoğrulmuş yaşamından damıttığı ve bazıları birbiriyle açıkça çelişen 65 kuralı peşpeşe listelemiş.

Söylediği şey şu: Haiku yazarken, kuralları bilin ama sadece istediklerinizi kullanın. Ve eğer kendi kurallarınızla yazarken tıkandığınız, kendinizi yinelemeye başladığınız bir noktaya gelirseniz, yeni kurallar edinmenizin zamanı gelmiş demektir. Aşağıdaki listeden bu amaçla yararlanabilir, ya da kendi özgün kurallarınızı yaratabilirsiniz.

Haiku yazmanın kuralları:
1- Tek satırda 17 hece.
2- Üç satır halinde 17 hece.
3- Üç satır halinde ve 5-7-5 olarak düzenlenmiş 17 hece.
4- Düşey olarak yazılmış 17 hece.
5- Kısa-uzun-kısa formundaki üç satırda 17’den daha az hece.
6- Düşey olarak yazılan kısa-uzun-kısa formundaki üç satırda 17’den daha az hece. (Barry Semegran).
7- Tek solukta söylenebilecek herhangi bir şey.
8- Mevsim sözcüğü (kigo) veya mevsimsel bir çağrıştırıcı kullan.
9- İlk veya ikinci dizenin sonunda durak (kireji) ver; ama ikisinde birden olmasın.
10- Üç dize birden tam bir cümle oluşturmasın.
11- Ancak bir üçüncü imge sayesinde karşılaştırılabilecek iki imge kullan. Örneğin: inzivadaki ruh / önce siyah sobayı temizliyor/ ve yıkıyor ellerimi
12- Ancak bir üçüncü imge sayesinde aralarında bağlantı kurulabilecek iki imge kullan. Örneğin: beyaz-ateş halesi/ tam tutulma anında/ yüzünü farkederim
13- Ancak bir üçüncü imge sayesinde karşıtlığı farkedilebilecek iki imge kullan. Örneğin: iki şey hazır/ fakat aralarındaki boşluğa dokunmadan/ ateş
14- Daima geniş zamanda yazılan şimdi ve burada.
15- Kişi zamirlerinin kısıtlı kullanımı (veya hiç kullanılmaması).
16- Kişi zamirlerinin küçük harfle yazılması.
17- Olası tüm -ing uzantılarının yok edilmesi (İngilizce için).
18- (Türkçede geçerli değil) “The” çok fazla mı, çok az mı kullanılıyor?
19- Aynı cümle yapısının iki bölümde de kullanılması.
20- Cümle parçacıklarının kullanımı.
21- İmgelerin hangi sırayla ifade edildiğini incele. Önce geniş açı, orta mesafe ve yakına zumlama. (Bu açımlama için George Price’a teşekkürler)
22- Vurucu dize en sonda olsun.
23- En dikkat çekici ve merak uyandırıcı ilk dizeyi bul.
24- Sıradan bir dille, sıradan bir şekilde, sıradan şeyler yaz.
25- Zen çalış ve ve haikunun sözcüksüz imgeler oluşturmasını sağla.
26- Herhangi bir din veya felsefeye yönel ve bunun arka plandan yansımasını sağla.
27- Sadece net imgeler kullan.
28- İmge için lirik ifadeler oluştur.
29- Haikuda farklı anlamsal düzeyler oluşturmaya çalış. Yüzeyde basit imgeler; arka planda bir felsefe veya yaşam dersi.
30- İnzivayı ve kabullenilmiş yoksulluğu çağrıştıran imgeler kullan. (sabi)
31- Klasik seçkin ayrımcılığını çağrıştıran imgeler kullan. (shubumi)
32- Nostaljik romantik imgeler çağrıştıran imgeler kullan. Ağırbaşlı güzellik. (wabi)
33- Gizemli bir yalnızlığı çağrıştıran imgeler kullan. (yugen)
34- İkilem kullan.
35- Cinas ve kelime oyunları yap.
36- Sıradan bir şekilde olanaksız olanı yaz.
37- Yüceltici imgeler kullan. (Savaş, seks veya suçla ilgili olmasın.)
38- Gerçek dünyada var olduğu gibi anlat.
39- Sadece doğadan imgeler kullan. (insanlardan bahsetme)
40- İnsani duyguları bir doğa olayına bağlayacak şekilde insanları ve doğayı aynı haiku içinde birleştir.
41- İnsanları doğal olmayan bir ortama taşı ve bu doğa-dışı haikuya farklı bir isim ver.
42- Haikuda kendinden bahsetmekten kesinlikle uzak dur.
43- Şair olarak kendinden “bu yaşlı adam” diyerek veya bir kişi adılıyla dolaylı olarak bahset.
44- Belirsizlik yaratacak hiç bir noktalama işareti kullanma.
45- Normal noktalama işaretlerini olması gerektiği gibi kullan.
46- Her dizenin ilk harfini büyük yaz.
47- Sadece ilk kelimenin ilk harfini büyük yap.
48- Özel isimleri kurala uygun şekilde büyük harfle başlat.
49- Bütün kelimeleri küçük harfle yaz.
50- Bütün kelimeleri büyük harfle yaz.
51- Uyaklardan kaçın.
52- İlk ve üçüncü dizenin sonunda uyak kullan.
53- Haiku içinde farklı yerlerde uyak kullan.
54- Ses benzeşmelerinden yararlan. Calvin of Calvin & Hobbes’tan örnek: kabarık kuyruğunu kıvırır/ guruldayan göbeğiyle/ kayıtsız kaplan
55- Duyguyu yansıtmak amacıyla kelimelerin seslerini kullan.
56- Haikuyu daima bir isimle bitir.
57- Haikuyu daima bir “İşte” anı ile kaleme al.
58- Haikuya başlamak ve geliştirmek için ilhamdan yararlan. (Bunlara masa başı haikusu deniyor.)
59- Çok fazla ( ya da tamamiyle) fiil kullanmaktan kaçın.
60- Mümkün olduğunca (içinde, arasında, üstünde gibi) ilgeçlerden uzak dur; özellikle ilk 1/3 bölümünde.
61- Zarf kullanma.
62- İsimler için birden fazla değiştirici (modifier) kullanma. Bu kullanım, mutlak haikunun duygusuyla sınırlı tutulmalıdır.
63- Mektuplarınızın altına bir haikunuzu ekleyerek paylaşın.
64- Haikunuzu bir şiir olarak görün; o bir kartpostal cümlesi değildir.
65- Zihninizde oluşan her haikuyu not edin. Kötü olanları bile. Onlar, sonraki daha iyiler için bir ilham kaynağı olabilir.

Ahmet Aksoy

Nis 292014
 

Haiku Yazarken Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler

The Haiku Handbook” kitabının yazarı William J. Higginson, haiku yazarken yapılması ve yapılmaması gerekenleri aşağıdaki şekilde özetlemiş:

Yapılması gerekenler

  • Belirgin bir yer seç (“… dünya” yerine “bu çıkmaz sokak”).
  • Anlık şimdiki zamanı kullan.
  • Ne hissettiğini değil, ne olup bittiğini anlat.
  • Noktalama işaretlerini, büyük-küçük harfleri, satır kaydırmalarını istediğin gibi kullan, ya da hiçbirini kullanma. Şiirde tamamlanmış cümleler kurman gerekmiyor.
  • Haikuyu mümkünse ortadaki satır uzun olacak şekilde ve en fazla 17 hece kullanarak yaz. Yine de bu forma mutlaka uymak zorunda değilsin.
  • Klasik haiku yazmak istiyorsan, doğadan, mümkünse belirgin bir mevsimden bahset.

Yapılmaması gerekenler

  • Fikirleri veya sözcükleri tekrarlama (“kar” zaten “beyaz”dır).
  • Ölçüyü tutturmak için gereksiz dolgu sözcükler kullanma.
  • Gereksiz metaforlar veya benzetmeler kullanma (örneğin “bir kar örtüsü” deme).
  • İstemeden oluşmuş ve zor farkediliyor değilse, kafiye kullanma.
  • Genellemeler yapma. Belirgin bir olay veya deneyimi ifade et.