Haz 172014
 

Haikular – Haiku Demeti 18 Mayıs 2014

RUHUM – tanka 348
yetmiyor güneş
içimdeki ayaza —
haykırır ruhum

kabarıyor yüreğim
suskun duramıyorum

YETMİYOR – tanka 347
yüreğimde yas
yetmiyor anlatmaya
onyedi hece

her yerde soma bugün
yarın her yer aydınlık

YIKANDI – tanka 346
hepsi yıkandı
asıldı çamaşırlar —
güneşe karşı

süzülür kömür tozu
süzülür yürekten yaş

NEREYE KADAR? – senryu 345
nereye kadar?
Silahlar, kaba kuvvet —
nereye kadar?

ŞAŞKIN – senryu 344
şaşkın serçeler
bağrışır hep bir ağızdan —
yüreğim soma

HALA – senryu 343
bir kumru sesi —
anımsatıyor yaşam
umut hala var

ESİNTİ – senryu 342
esinti serin —
korkunun yüreğinde
titrer karanlık

ahmet aksoy

May 022014
 

Haiku, Senryu, Jisei ve Tanka

Haiku, genellikle üç dize ve 17 heceden oluşan bir Japon şiir biçimidir. Dizeler sırasıyla 5, 7 ve 5 heceden oluşmaktadır.

Haikularda çoğunlukla bir kigo (mevsim sözcüğü) ve bir kireji (kesme sözcüğü) bulunur. Bununla birlikte kigo veya kireji içermeyen haikular da vardır.

Orijinal Japonca haikular düşey bir satır halinde ve 17 hece yazılırlar. Ancak tercüme edilen veya başka dillerde yazılan haikularda 17 hecenin üç ayrı dizeye dağıtılması genel kabul görmüş bir yaklaşımdır.

Haikular genellikle doğayı konu alırlar.

Matsuo Başo’nun meşhur “kurbağa haikusu” şöyle:

Furu ike ya
kawazu tobikomu
mizu no oto
(Matsuo Basho, 1681)

an old pond:
a frog jumps in —
the sound of water
(Hiroaki Sato, 1982)

eski havuz ya
kurbağa atlayıverir —
suyun sesine
(Oruç Aruoba,1997)

 

Senryu nedir?

Senryu, yapı itibariyle haiku ile aynı özellikleri taşır. O da 3 dizeye 5+7+5 olarak dağılan toplam 17 hece içerir. Ancak senryularda kigo ve kireji bulunmaz. Ayrıca haikular doğa olayları ile ilgilenmeyi tercih ederken, senryular insan ilişkilerini ele alır ve genellikle hiciv, alay ve mizah ögeleriyle yüklüdür. Senryu alaycılığı ön plana çıkarırken, haikunun dili ona kıyasla çok daha ciddi kalır.

Senryular kaba, alaycı, hatta kimi zaman küfürbaz bir dil kullanmakla tanınır. Oysa bu şiirler insanlar arasındaki her tür yalın ilişkiyi dile getirir. Kimi zaman bu ilişkileri ağır bir şekilde hicvetseler de, ciddiyetin ağır bastığı pek çok senryu örneği bulmak mümkündür.

Eğer 5+7+5 heceden oluşmuş ve üç dizelik bir şiir konu olarak insanları hicveden, komik bir içeriğe sahipse onun bir senryu olduğunu söyleyebiliriz. Eğer doğayla ilgili ögeler ağır basıyor ve daha ciddi bir dil kullanılıyorsa o şiiri haiku olarak tanımlamak daha doğru olur.

Laughing loudly
To forget
My loneliness.

Yüksek sesle gülerim
unutmak için
yalnızlığımı.
(Tominshi)

nothing to hide
the eyes of a child
on chemotherapy

hiçbir şey gizlemiyor
bir çocuğun gözleri
kemoterapide
(Anonim)

hair clumps fill the sink
in my mirror a face
from Auschwitz

saç yığınları lavaboyu tıkar
aynamda bir yüz
Auschwitz’ten
(Anita Virgil)

Jisei Nedir?

Jisei, doğayı değil ölümü konu alır. Yapısal olarak haiku ve senryu ile aynıdır.

Aşağıdaki jisei, 10 Kasım 1759 tarihinde ölen şair Wakyu tarafından yazılmıştır:

Tsui ni yuku
yuki fumiwakete
fude no michi

Heading to the end
trading through heavy snow
way of the brush

Sona doğru giderken
iz açar gibi yoğun karda
süpürge misali

Tanka Nedir?

Tankalar 3 yerine 5 dizeden oluşurlar. İlk üç dize haiku ve senryu gibi 5+7+5 heceye sahiptir ve “üst cümlecik” olarak isimlendirilir. Bu üç dize, yedişer hecelik 2 dizeyle tamamlanır. Bu ikili dizeye “alt cümlecik” adı verilir.

Tankalarda metaforlardan, benzeşimlerden ve kişiselleştirilmelerden (personification) de yararlanılır. Uyak kullanılmaz. Bu dizelerde doğa, mevsimler ve aşk gibi güçlü duygular işlenir.

Aşağıdaki tanka örneği büyük Japon tanka şairi Akiko Yosano’ya aittir:

after my bath
I dress myself smiling
in the long mirror

a portrait of yesterday
one cannot deny
(Akiko Yosano)

banyomdan sonra
giyinirim gülümseyerek
uzun aynada

dünün bir portresi
kimse yadsıyamaz

 Ahmet Aksoy

Not: Yukarıdaki yazıda yer alan senryu, jisei ve tanka örneklerindeki ingilizceden türkçeye tercümeler bana aittir. Eserlerin bilinen sahipleri de ayrıca şiirlerin yanında belirtilmiştir.

Kaynakça:
http://simplyhaiku.com/SHv4n3/senryu/senryu.html
http://haikubydavid.wordpress.com/2013/04/30/death-poems-jisei/
web.mst.edu/~gdoty/poems/…/tanka-def.html‎
http://www.edu.pe.ca/stjean/playing%20with%20poetry/Hennessey/how_to_write_a_tanka_poem.htm
http://www.wikihow.com/Write-a-Tanka-Poem